પ. ભ. પદ્મનાભદાસના પદની ટીકા
spacer
spacer

- શ્રીવલ્લભપાદ પદ્મમિલિન્દ

સુનો વ્રજજન મારગકી બાતેં,
ઉલટ બાટ લુટત પથીક સબ, કહિયત હો જુ તાતેં ।।1।।
પ્રેમ પુરી પર પદ પ્રતિ વાસો, નેહ નીસંક દુહાઇ
અભય ધ્વજા મહેલન પર રાજત ભાવ ગેલ દ્રુમ છાઈ ।।2।।
મધુર મયી ફલ ફુલ લગત તહાં લલિત લતા નિબિડાઈ
પાજ દુહુદિશ રાજ હંસકી, કેલી કુંજ સઘનાઈ ।।3।।
સારસ હંસ ચકોર મોર ખગ, અનુચર હે અનુરાગી
લગન લાલસું સદન સદન પ્રતિ, કોકિલ કલ રટ લાગી ।।4।।
રસ રસાલ વર ઠોર ઠોર પર, સરસ વચનામૃત રાજે
ઉપજી મનોહર કમલ કુમુદિની, સલીલ સકલ પર ભ્રાજે ।।5।।
વેણુ રંધ્ર માનો મત્ત મધુપગન, ભ્રમણ કરત તહાં હેલી
ગજગતિ ચલત સબ અંગન, શ્યામ લટક તરૂવેલી ।।6।।
પેઠ લગત દધિ મૃદુ માંખનકી છીંકે છીંકે સજની
યાહી ભાંતી વ્યોહાર લાલસો, પરત ન કબહુ રજની ।।7।।
જહાં વન-પેંઠ, દુહાવન-પેંઠ, સુખ સમુહરી માઈ
પનઘટ-પેંઠ, હોત મિસ મિસતેં આનંદકી અધીકાઈ ।।8।।
સીંઘપોરકી પેંઠ, અટપટી, રૂપ રાસ દરસાઈ
“સર્વસ્વ દે દે લેત ગોપીકા,દ્રગ દ્રગ તુલા તુલાઈ” ।।9।।
હિલગ-પેંઠમેં સબી બીકાની, તબ ત્રિભંગી વર પાયો
એસી ‘પેંઠ’ લગતહે કેઉ, યા સંગ પ્રેમ સમાયો ।।10।।
ઉપજી મીલનકી વ્રજ વૃન્દનકી ભીર બહુત વર ઠોરે
બાજત દુંદુભિ વરખી રહત સુખ, કથા કંદરા સોરે ।।11।।
પ્રથમહી જાય વસીએ વલ્લભપદ, કંજ નગરમેં માઈ
જહાં પરાગ “પદ્મનાભાદિક”,નિધિ વૃંદાવન પાઈ ।।12।।
 
“સુનો વ્રજજન મારગકી બાતેં” વ્રજ નામ વિહાર સમુદ્ર, તામેંસુ જન્મે સો “વ્રજજન” અથવા શ્રૃંગાર રસ સમુદ્ર શ્રી સ્વામિનીજી હે સો આપમેંસુ અનેક વ્રજ ભક્ત પ્રગટ ભયેહે. સો “વ્રજજન” અથવા જો વિહાર સમુદ્ર રૂપહે. તામે ક્ષણ ક્ષણ પ્રતિ નવીન નવીન આનંદકો અનુભવ હોનો યેહી નિત્ય જન્મ રૂપ નવીનતા હે, તાસુંવ્રજજન તાકે મારગકી બાતેં ઓર યહ મારગ. મારગ કેસો હે ? તાકું કહતહે.
 
મારગ નામ રસ્તા, સો જા ભાવસું વ્રજભક્તનકો વ્યવહાર પ્રભુનસોં હ. અથવા જા રીતસું પ્રભુ વિષે પ્રેમ-સ્નેહ તત્સુખતા વિહાર આદિ હે, સો પદ્મનાભદાસજી દિખાવે હે. ‘પથ’ નામ મારગ,સો “નાદામૃતકો પથ રંગીલો”- મારગ નામ ગતિ કરનો ચલનો પ્રભુનકે સંગ અનેક વિહારાદિક રસગતિ ક્રીયા કરની સો મારગ. નાદામૃતમેં સંપૂર્ણ નૃત્ય ગાનાદિ તથા શ્રૃંગાર રસ તાકો વિલાસ સ્વરૂપાનુભવ, સો મારગ. પ્રભૂનકો રસ સુખ દાન કરનો સો મારગ, સર્વાત્મભાવપૂર્વક નિરોધ સહિત સંપૂર્ણ ક્રીયા પ્રભુ પરત્વે કરની સો મારગ. અબ પદ્મનાભદાસ મારગકો સ્વરૂપ, મારગકી પદ્ધતિ, મારગકો વિલાસ, મારગકો સ્થલ તાકો સ્વરૂપ તથા મારગકી પ્રાપ્તિ કેસે હોય તાકું દૈવી જીવ પર કૃપા વિચારીકે કહતહે
 
યહ દૈવી સૃષ્ટિ હે સો લીલામધ્યપાતિહે. પ્રભુનકી નીજ ઈચ્છાતે બહુત કાલતે વીછુરી હે. તાકે લીએ શ્રીમહાપ્રભુજીકો ભૂતલ વિષે પ્રાગટ્ય ભયો હે. ઓર આપને સેવા માર્ગ વ્રજભક્તનકે ભાવાત્મક પ્રગટ કીયોહે તેસેહી પદ્મનાભદાસજી હું કૃપા કરકે વ્રજજનકે મારગકી બાત કહતહે. ઓર યહ ઉપદેશ હું મૂલ દૈવી સૃષ્ટિ કેહી લીયે હે. ક્યો જો બહોત કાલતે પ્રભુનસોં બીછુરે હે તાકું લૌકિક અધ્યાસતે પ્રભુકી દીવ્યલીલાકો ઓર દિવ્ય લીલાધામકે સ્વરૂપકો જ્ઞાન વિસ્મરણ હોય ગયો હે-સો કૃપા કરકે જતાવત હે-જો તુમારો પ્રભુનસું યા રીતકો વ્યવહાર ઔર દિવ્ય વીલાસ હે. જેસે ગોપીજનોને દિવ્ય સુખકો અનુભવ. પ્રભુનસું કીયો તેસે તુમહું યહ એલૌકિક સુખકો પ્રાપ્ત કરે વિલસે જો પ્રાચીન બાત હે તાકું ઉદીપન કરકે દીખાવત હે.
 
અથવા દૈવીજીવ પહેલે નીજધામમે અલૌકિક સબજીવ કો અનુભવ કરત હતે સો સુખકો વિસ્મરણ ભૂતલમેં આયવેંસુ હોય ગયો હે તાકુ હી પદ્મનાભદાસજી પ્રકટ કરકે દીખાવત હે. જો તુમ્હારે ચલવેકો રસ્તામેં કહુ કાંટે હે ઓર કહું નહી હે તાસુ સાવધાન હોયકે સુનો ! ઉલટ બાટ લુંટત પથીક સબ કહીયત હો જુ તાતેં સો ઉલટ બાટ કહા ? જ્ઞાનમાર્ગ, કર્મમાર્ગ, ઉપાસના માર્ગ ઓર અનેક દેવકો ભજન સેઈ ઉલટો માર્ગ હે. ઓર તાકો જો ફલ બ્રહ્મલોક સ્વર્ગલોક આદિ હે, સો સબ પુરૂષોત્તમકી પ્રાપ્તિ રૂપી ફલનસું જુદો હે. ઓર અતિ તુચ્છ હે ઓર કેવલ શુદ્ધ રસાત્મક સ્વરૂપ ઓર તાકે અગણીત આનંદકી પ્રાપ્તિ તો વ્રજજનકોહી હે તાતે વ્રજજનકે મારગ કો સુનો !
 
યહ પુષ્ટિ સૃષ્ટિ (લીલા મધ્યપાતિ. યામે પાતિકો અર્થ ભાગીદાર અથવા વારસકો હક્કદાર યહ પાતિકો અર્થ હે. યા અર્થસું દૈવીજીવ પ્રભુકી દીવ્ય લીલાકે અગણીત આનંદકો હક્કદાર હે.) તાસું ઈનકુહી પુષ્ટિ પુરૂષોત્તમકી પ્રાપ્તિ રૂપ મારગમેહી ચલનો. તાસું વ્રજજનકો મારગ દિખાવે હે. સકલ દૈવી સૃષ્ટિ ભૂતલમે સ્થિત હે તિનકે ભગવત સંબધ કરાય કે ઈનકે આત્માકું જાગૃત કરેહે. કે તુમારે ચલવેકો માર્ગ મેં કહુ કટક હે, ઓર કહુ નહી હે. જીવકુ જન્મ મરણાદિક બંધન છુટે નહી, ઓર જપ તપ તીરથ નેમ ધરમ-વ્રત કરકે મર્યાદા ફલ મીલે હે. જેસે નૃગ રાજાને ગૈયાનકો દાન બહોત કીયો. પરન્તુ ભગવાનકી સેવા યામેં નહી હતી, તાસો ગૈયાનકે દાનકો કર્મ હું ઉલટો ભયો ઓર કરકટાકો જન્મ લેનો પર્યો. તાસું યહ સબ મારગકે ફલ પ્રભુ પ્રાપ્તિસું બહિર્મુખ કરવેવારે હે. તાસું ઉલટે બાટ કહ્યો ! જેસે ઉલટે રસ્તા ચલાવે વારે લુંટ જાય હે તાતે પ્રભુકે ચરણકમલકી પ્રાપ્તિ જામે નહી સો લુંટનાહી તો હે
 
ઓર દૂસરે જીવ દૂસલે મારગપે ચલે સો ઈનકે લીયે ઠીક હી હે પરંતુ પુષ્ટિ સૃષ્ટિતો લીલા મધ્યપાતિહે. ઓર પુષ્ટિ પુરૂષોત્તમકે પ્રાપ્તિ રૂપ ફલકે ભોગ કરવેવારે હે તાસુ પદ્મનાભદાસજી પુષ્ટિ સૃષ્ટિકુ જાગૃત કરવેકે લીયે કહે હે, “સુનો વ્રજજન મારગકી બાતે” જેસે કોઈ ભુલ રહ્યો હોય કરકે કહતહે કે યા મારગ ચલેંગે તબહી પ્રભુ પ્રાપ્તિ હોયગી ! “મારગ બીચ મીલે મોહન” “કદમ્બ બન બીથન કરત વિહર” બીથનમેં ઝકઝોર ઝકઝોરી” “મારગ રોકપર્યો હઠદવારે” જા સ્થલપે જાનો હોય વાકો રસ્તા ચલનેસુ વહ સ્થલપેં પહેચ્યો જાય, અન્યથા નહી તાસો તુમ યહ મારગ ચલો. અબ યહ મારગ ચલકે કહાં જાનો હે ? વા સ્થલમેં કહા કહા રચના-તહા વિહાર-કોન રીતસુ પ્રભુકી પ્રાપ્તિ હે સો કહત હે.
 
‘પ્રેમપુરી’ પ્રેમરૂપી જહાં નગર હે. સો વૃદાવન નીકુંજ દેશ સોઈ પ્રેમ રૂપ નગર હે, તાહી અનેક ભક્તજન હે સો પ્રેમકીહી મૂર્તિહે. અથવા “જીતને ભક્તજન હે તીતને હી પ્રેમ રૂપ નગર હે !” શ્રીવલ્લભકો સ્વરૂપ કેસો હે ? પ્રેમ આવિર્ભાવ ભુષણ હે. પ્રેમભાવ હી જીનકે ભૂષણ હે. એસે પ્રેમ મૂર્તિમાન શ્રીકૃષ્ણકો સ્વરૂપહે પ્રેમકે વિલાસ કે લિયે ઉભય સ્વરૂપ ધારણ કૂયે, સો યુગલ સ્વરૂપ પ્રેમહીકી મૂર્તિ હે તેસે અનેક ભક્તકો આપ દાન કરકે પ્રેમકે સમુદ્ર સમાન રહકે અનેક ભક્ત રૂપી પ્રેમ મૂર્તિસો વિલાસ કરતે હે. “સાનીધ્યમાત્ર દત શ્રીકૃષ્ણ પ્રેમ” “પ્રેમભાવે પ્રેમગાવે પ્રેમમે અનુદીન રહે. પ્રેમ સ્નેહી પ્રેમ દેહી પ્રેમ બાની નીત કહે પ્રેમ સેવા કરે કરાવે.” સોઈ શ્રીવલ્લભકો પ્રિયહે. પ્રભુકે સંગ ભક્તનકી જીતની સ્નેહકી અવસ્થા હે તામે પ્રથમ સીડી પ્રેમકી હે. સો પ્રેમ આદિ-અત મધ્યતી યો અવસ્થામે પ્રેમરૂપહી હૈ આગે જીવકી અવસ્થા હૈ સો સમ પ્રેમ કી અવસ્થા હે. યહ મારગમેં સેવા-ક્રીયા સબ પ્રેમમથહે. પ્રેમ સહીત પ્રભુ અંગીકાર કરતહે ગુણગાનાદી સબ પ્રેમ સહિત કરણીયહે ‘પ્રીતમ પ્રીત હીતે પૈયે’ ઓર યહ મારગ રતિ પથહે તાતે સબ વ્યવહાર પ્રેમસે હી હે. તાહી ભાંતિ વ્રજભક્તનહું અત્યંત પ્રેમ સહિત પ્રભુનકું અવલોકન કરતહે બોલેહે, સોહું પ્રેમમય. વ્રજભક્ત પ્રેમરૂપ હીહે. તાહીતે પ્રેમકી હી મુખ્યતા સબ વસ્તુ મે રહીહે.
 
પ્રેમહે સો રસહે ઓર ભક્ત યહ પ્રેમરસકે આધાર (પાત્ર) હે. સબકે ભીતર યહ પ્રેમ રહ્યોહે, જેસે એક સ્વેત વસ્ત્ર હે તાકે ઉપર જીતને પ્રકારકે રંગ ચઢાવો તબ યહ લાલ શ્યામ પીરો કહ્યો જાયહે. ફેર વાકો સ્વેત નહી કહે પરંતુ ભીતરતો સ્વેતહી હે. તેસે પ્રેમકી સબ રંગહે તાસું સબ વિલાસ પ્રેમકેહી ભીતરહે. પ્રેમનગરકે ભીતર અનેક ભક્તરૂપ પ્રેમનગરહે અબ યહ પ્રેમનગરકી કહા કારણસો જાનોહે કહા, વાંછીતહે ? તહાં કહતહે પ્રભુકે ચરણકમલકી પ્રાપ્તિરૂપ વાચ્છ નહિ અથવા યહ ચરણકમલ પ્રેમતેહી હેતહે. તાસું પ્રેમમય નગરમેં નીવાસ કીયે બીના યહ ચરણકમલકી પ્રાપ્તિ દુર્લભહે. જેસે રાસપચાધ્યાયમે કહ્યોહે “સંત્યજ્ય સર્વ વિષયાન્ તવ પાદ મૂલં પ્રાપ્તા
 
શ્રીવલ્લભપદપંકજ માધુરી જીનસો અલિયન યહ રૂચીમાની અશેષ ભક્તસે પ્રાર્થ્ય ચરણાબ્જ રજોધન’....યા વિધ. અબ ય નગરમેં દુહાઈ કોન્સે રાજાકી ફીરતહે ? તહાં કહત હે.
 
‘નેહ નીશંક દુહાઈ’ સ્નેહ રૂપીરાજાકી નીશંકદુહાઈ ફીરતહે. સો ભૂતલકી અવતાર લીલામેં ગોપીજનકી પ્રેમ અવસ્થા બઢકે આસક્તિ ભઈ. તબ પ્રભુ જા સમય ગૌચરણકું બન વિષે પધારત હે તા સમય સ્વરૂપ દર્શન વિના મહા વિપ્રયોગસે ઓર મુર્છીત હોય જાતે જા સમય સાયંકાલકે વિષે અલકાવૃતહે મુખ કમલ જાકો એસે પ્રભુ વ્રજજનકો સુખ દાનાર્થ વ્રજ વિષે પધારતાહે. તબ વા સમય ગોપીજન રસપાન કરકે સીતલ હોત હે. શ્રી મુખ કમલકે દર્શનસું ફેર ‘સકલ વ્રજમાં પોઢીયા કરે વિવિધ રસ સુખદાન’ ઓર જા સમય પ્રિયા પ્રિયતમ ઉભય સ્વરૂપકો કહુ મીલાપ હોય જાતો, તબ પરસ્પર આનંદયુક્ત હોય જાતે. ફેર જબ ઉભય સ્વરૂપ વીછુરે તબ મહાન કષ્ટ હોતો. ફેર દૂસરે દીના સંકેત ઠોર કછુ મીષ કરકે પધારકે અનેક પ્રકારકે મનોરથ પૂરણ કરતહે
 
પરસ્પર દેખે બીના તાલાવેલી હોતહે. કછુ ચેન નહી પડે કછુ રૂચે નહીં. અન્ય વસ્તુકી વિસ્મૃતી હોય જાયહેય યહ સબ સ્નેહકે લક્ષણ હે. અપનો પ્રિયતમ પ્રાપ્ત હોય ઈતનેહી સમય સુખહે. વા બીના ઓર સબ દુઃખદાઈ હે ઈનહીકે ધ્યાન ઈનહીકા સ્મરણ અષ્ટ પ્રહાર બન્યો રહે યેહી સ્નેહકી પરાકાષ્ઠા હે. વિશેષ કહા કહે ? પ્રભુ કેવલ સ્નેહરૂપ દોરસે બંધેહે. ભક્ત કહે સોઈ કરતહે. આપ અપને પ્રેમી ભક્તનકેહી પાસ હોય રહેહે. રસમે પરવસ હોય જાયહે. ચહ સ્નેહ રસકી અવધિ હૈ જીતને વિલાસ હૈ તામે યહ સ્નેહ રસકી પ્રાધાન્યતા હે. તાસો કહેયો “નેહ નીશંક દુહાઈ” એસે સ્નેહરૂપ રાજાકી દુહાઈ પ્રેમરૂપ નગરમેં ફીર રહી હે. યા રાજધાની મેં લીલા વિહાર બીના ઓર કછુ કામ નહી હે. “કૃષ્ણસ્તુ કેવલં લીલા કરોતી રસ રૂપીણી” સો કેવલ ભક્તનકે સંગ અનેક પ્રકારકો વિલાસ કરનો યેહી સ્નેહરૂપી રાજધાનીમેં કાર્ય હે. “અભય ધ્વજા મહેલન પર રાજત” વા પ્રેમનગર કે મહેલનપર અભય ધ્વજા ફરહરાય રહી હે. વહાં કાલ માયાકો પ્રવેશ નહી તાતે મૃત્યુકો વહાં ડર-ભય નહી. ઓર પ્રેમનગરકે ભક્તતો અજર અમરહે. કારણકે લીલા ધામમેં સબ આત્મા રૂપહે, તાતે કાહુ પ્રકારકો ભય નહી હે ! અબ વા નગરવિષે ગેલહે સો ભાવરૂપહે, ઓર અનેક પ્રકારકે દ્રુમ છાય રહેહે. સોહુ ભાવરૂપ હે જાસું “કહ્યો ભાવગેલ દ્રુમ છાઈ” ઓર પુરૂષોત્તમહું ભાવાત્મકહે શ્રીસ્વામિનીજીહું ભાવાત્મકહે. ઓર ભાવરૂપહી જહાં ક્રીયાહે. જાસું ભાવરૂપ ગેલ કહી જેસે ગેલમે વસ્તુ પ્રાપ્ત હોય તેસે ભાવમેંહી પ્રાપ્તિ હે. તાતે એક પદમેં કહ્યો હે કે ‘ભાવનકે ગ્રહ કીયે, ભાવનકે પેંડે લીયે, ઠોર ઠોર ભાવસ્થલી ભાવ લપટાઈ” તાસું ભાવાત્મક પુરૂષોત્તમ ભાવ કરકેહી સેવ્ય હે ! ઓર ભાવરૂપહી ભૂષણહે જીનકે એસે શ્રીમહાપ્રભુજી હે. તાતેં આપકો નામ “ રાસસ્ત્રીભાવ પૂરિતવિગ્રહ” હે !
 
એસે પ્રેમકીહી અવસ્થા બઢતી જાયહે. વહી પ્રેમ અબ ભાવરૂપ ભયો. જાસો મારગકો સ્વરૂપ બતાયો કે પુષ્ટિકો જો મારગહે સો ભાવકો સ્વરૂપ હે.તાસું વા નગરમેં ભાવરૂપ હી અનેક ગેલહે ઓર દ્રુમ હે સોહુ ભાવરૂપ હે અથવા અનેક ભાવકી મૂર્તિરૂપ વ્રજજનહી વૃન્દાવન વિષે દ્રુમ હે તાતેં એક પદમેં કહ્યો હે કે ‘યુવતી કદમ્બ વન ફુલી’ યુવતીજન પ્રફુલ્લીત ભઈ હે. માનો ભાવહી ફલાત્મક વૃક્ષરૂપ વ્હે રહ્યોહે ફલ ફુલનસે સઘન હરીત વ્હે રહ્યો હે. તાસું કહ્યો “ભાવ દ્રુમ ગેલ છાઈ “ભાવરૂપ ગેલ તામેં અનેક ભાવકી મૂર્તિ ગોપીજનહે. તથા “દ્રુમ છાઈ” એસે કહેયો સો અનેક વૃક્ષરૂપ મૂર્તિમાન અનેક ભક્તજનહે. નીકુંજમે જીતને પ્રકારકે વૃક્ષહે તામેં ફલ ફુલ કેસે લગેહે ? મધુર હે રસ જામેં ઓર અમૃતમય હોયવેસું ફલનમેં અખંડ રસહે સો ફલ કેસેહે ? બાહીર ભીતર એકરસ રૂપહે. છીલકા ગુટલીહું રસ રૂપહે. (જેસે ભૌતિક ફલમેં ગુટલી છીલકા ઓર રસ પ્રથક પ્રથકહે તેસે વહાંકે ફલોમેં નહી. અર્થાત્ પ્રેમ નગરકે ફલ ભી પ્રેમકે બને ભયેહે ઓર પ્રેમરૂપી અમૃતરસસું બાહીર ભીતર એકરૂપહે) તાસું વે ફલકે સ્વાદ હું અનીર્વચનીયહે. યાતે કહ્યો ‘મધુરમયી ફલ ફુલ લગત તહાં’અથવા ભક્તરૂપ વૃક્ષમેં ફલ જોહે સો ભક્તનકે અંગરૂપહે અથવા અધર રસરૂપહે. જેસે વૃક્ષમેં અનેક પ્રકારકે ફલ ફુલહે તેસે યહાં હું ઈનકે અંગમેં અનેક પ્રકારકે મધુરમય ફુલહે યહ સબ અનુભવ વેદ્યહે તાસું અલમ્ અબ આગે કહતહેઃ
 
“લલિત લતા નિબિડાઈ” સો લતા જેસે વૃક્ષમેં અત્યંત શોભાયમાન હે તેસે યહાંહું ભક્તરૂપ લતા ઓર શ્રુંગાર કલ્પતરૂ શ્રીપુરૂષોત્તમ તાકે ઉપર શોભાયમાન વ્હે રહીહે. તાકી નીબીડાઈ નામ સધનાઈ, યહ સઘનાઈ તે વૃક્ષમેં ફેલકે શ્રુંગાર કલ્પતરૂકો અપને અંતરભૂત કર લીયો હે. એસે ઉભયવિધ લતા ઓર કલ્પદ્રુમ પરમ શોભાયમાન વ્હે રહેહે. ઓર જેસે દ્રુમનમેં અનેક પ્રકારકે ફલ લગત હે તેસે યહાહું ભક્તરૂપી દ્રુમનમેં દંતાવલી અનાર, અધર-ઓષ્ટ સો બીમ્બફલ, નારંગી આમ્ર આદિ ઉભયગિરિ, ઈત્યાદિ અનેક પ્રકારકે ફલ લગેહે.
 
કમલ પુષ્પ સરીખે સર્વાંગ જીનકે હે એસે ગોપીજનોમેં મધુર મકરંદ રસ ભરે હે. અખંડ મધુરમય હે યહ ભક્તનકે અંગરૂપ કમલ પુષ્પનકી મકરંદકો પાન ભોરારૂપ પુરૂષોત્તમકું પરમ સુખ ઉપજાવે હે.યા પ્રકારકે અનેક ફલ ફુલ પ્રફુલ્લીત ભયે હે. ગોપીજનોકે સર્વાંગ રોમ રોમ હું કમલ રૂપહે. યહ કમલમેં દિવ્ય પ્રેમરૂપ મકરંદ વિધ વિધ પ્રકારકી રહી ભઈહે. તાસું કહ્યોઃ “મધુરમયી ફુલ ફલ ફલિતહે લલિત લતા નિબિડાઈ” જેસે નીકુંજ વિષે સઘન લતા હે તેસે યહાંહું લતારૂપ ભક્તજન રસસું સઘનહે. જો ભાવરૂપ ગેલ (ગતિ) જેસે માર્ગમેં ગતિ ફરી જાય તેસે યહાં જીતની ગતિહે સો પરસ્પર સબ ભાવરૂપહીહે, ભાવકોહી સબ વિલાસહે, તાસોં કહ્યો,‘ભાવ ગેલ દ્રુમ છાઈ’ અબ આગે કહત હેઃ
 
‘પાજ દુહ દિશ રાજ મારગકી કેલિકુંજ સઘનાઈ’ નિકુંજ વિષે અનેક પ્રકારકે રસ વિલાસહે. તાસું પાજઃરૂપ ધારણ કરવેવારે હે. સો લીલા સમુદ્રકી પાજરૂપ શ્રી યમુનાજી ઓર ગોપીજનહે. તાસું કહ્યો, ‘આનંદસિંધુ બઢ્યો હરિ તનમેં ઈત રોક્યો યમુના ઇંત ગોપી, કછુ એક ફેલપર્યો ત્રીભુવનમેં’....યાતે પ્રભુનકે લીલારૂપ સમુદ્રકે દોનો તટ (કિનારા) રૂપ શ્રી યમુનાજી ઓર ગોપીજનહે. યહ લીલા પ્રેમ સમુદ્રકે અનુભવ કરવેકો અધિકાર ગોપીજન જેસે ભક્તનકોહી હે. યહ ભક્તહી યહ લીલા પ્રેમ સમુદ્રકો ધારણ કર શકે હે યહ પ્રેમસમુદ્રકી એક બિંદુ ત્રીભુવનમેં ફેલ રહીહે. ઓર એક બિંદુમેંહી ત્રીભુવનકે લોક જીવન નિર્વાહ કરેહે. તાતેં લીલાધામકો જો આનંદહે સો મહાનહે.
 
અથવા જેસે રાજમાર્ગકી દોનો ઓર અનેક રમણીય સ્થલ બાગ-બગીચા મહેલ હોય હે તેસે પ્રેમનગરકી રાજધાનીકે રાજમાર્ગ કે દોનું ઓર “કેલિ જ સઘનાઈ” અનેક પ્રકારકી વિધ વિધ દિવ્ય પુષ્પોસે સુવાસીત કુંજ અનેક પ્રકારકે કેલિ વિહાર તે સઘનહે. અથવા કેલિકુંજ ભક્તનકો શ્રીઅંગહે, તામેં હદયરૂપ વૃંદાવનહે જહાં અનેક પ્રકારકી કેલિ કુંજહે સો સઘનહે. રસ પ્રેમભાવ આનંદસું સઘનહે.
 
સુનો વ્રજજન મારગકી બાતેં,
સીઘપોરકી પેઠ, અટપટી, રૂપ રાસ દરસાઈ
‘સર્વસ્વ દે દે લેત ગોપીકા, દ્રગ દ્રગ તુલા તુલાઈ’।।9।।
હિલગ-પેઠમેં સબી બીકાની, તબ ત્રિભંગી વર પાયો
એસી ‘પેંઠ’ લગત હે કેઉ, યા સંગ પ્રેમ સમાયો ।।10।।
ઉપજી મીલનકી વ્રજ વૃન્દનકી ભીર બહુત વર ઠોરે
બાજત દુદુભિ વરખી રહત સુખ, કથી કંદરા સોરે ।।11।।
પ્રથમહી જાય વસીએ વલ્લભપદ, કુંજ નગરમેં માઈ
જહાં પરાગ ‘પદ્મનાભાદિક’ નિધિ વૃંદાવન પાઈ ।।12।।
 
સીંઘ પોરકી પેંઠ અટપટી, રૂપ, રાસ દરસાઈ, સર્વસ્વ દે દે લેત ગોપિકા દ્રગ દ્રગ તુલા તુલાઈ” સો સીંઘ પોરપેં પ્રભુ ઠાડે હે તહાં ભક્તજનહું અનેક પધારત હે. તહાં વૃદ્ધ ગુરૂજનહું હે. તહાં પ્રભુનસોં કેસે મીલાપ હોય ? તબ પરસ્પર રૂપામૃતકો પાન ગુરૂજનકી દ્રષ્ટિ બચાયકે કરત હે ઓર યુથેશ્વરી શ્રી પ્યારીજીને ઘુંઘટ સંવાર મીસ અલક સંવારીકે સંકેત કીયો, ઓર ‘દ્રગ દ્રગ તુલા તુલાઈ” સો પરસ્પર નેત્રનસો નેત્ર મીલાયે, અપને હદયકો ભાવરૂપ જો રસ હે સો પ્રભુનકોં દેત હે. ઓર અપનો જો આશય હે સો પ્રભુનકું જતાવત હે ! અથવા નેત્ર દ્વારા અપનો સર્વસ્વ પ્રભુનકોં સમર્પણ કરતહે. ઓર પ્રભુ અપને નેત્ર દ્વારા અપનો રસ ભક્તનકોં દાન કરત હે જેસે સોદા લેય હે તબ તરાજુમેં તુલી જાય હે, ઓર વાકો મોલ દીયો જાય હે, સો યહાં અપનો અપનો ભાવરૂપ સોદા નેત્રરૂપી તરાજીમેં તોલ તોલકેં વાકે દામમેં પરસ્પર અપનો સર્વસ્વ દેત હે તાસું કહ્યો “સર્વસ્વ દે દે લેત ગોપિકા દ્રગ દ્રગ તુલા તુલાઈ”સીંઘપોરકી પેંઠ અટપટી ક્યોં કહે ? ગુરૂજનમેં અપનો ભાવ પ્રકટ ન કરનો ઓર પરસ્પર અપનો ભાવ જતાવનો, તાતેં અટપટી કહી ! અથવા સીંઘપોકર ,સો ભક્તનકો કટી દેશ હે સોં પેંઠ અત્યંત અટપટી હે, મન વચન સોં અગોચર દાન કરત હે, સો નેત્ર દ્વારાહી વાકો વિલાસ હોય હે, આગે કહ્યોઃ
 
“હિલગ પેઠમેં સબી બીકાની, તબ ત્રિભંગી વર પાયો” ઉપર જીતની પેઠ કહી સો પ્રભુ ભક્તનકો રસદાન કરતહે. તામેં ઈતને પ્રકારકી પેંઠ જુરે હે સો રસદાનમેં ત્રિભંગી સ્વરૂપ હે. સો તીનો અંગનસો ટેડો હે. ટેડે ભક્તનકું રસદાન કરવેકુ આપ રસભરે પાત્ર હે. સો ટેડો કરત હે. તબ ભક્તનકોં દાન હોય હે તાતે આપ ત્રિભંગી હે “હિલગ પેંઠમેં સબે બીકાની તબ ત્રિભંગી વર પાયો” અબ ઈતને પ્રકારકી પેંઠમેં ભક્તનકો વિકાસ કેસે ભયો ? ઓર ત્રિભગી સ્વરૂપકી પ્રાપ્તિ કેસે ભઈ ? સો કહત હે કી હીલગ પેંઠમેં સબે બીકાની તબ ત્રિભંગી-વર નામ પતિકો પ્રાપ્ત ભઈ
 
સો પ્રથમ પ્રભુનકો મીલેવકી લગન હતી તબ ત્રિભંગીવર પાયો. અબ હિલગકો સ્વરૂપ કહત હે. (હિ નીશ્ચયવાચી હે લગ નામ લગ જાનોહે પ્રભુહી સર્વસ્વ, અરુ જીવનકે આધાર રૂપ-પ્રાણરૂપ જબ બને હે તબ મનકી લગન નીશ્ચય પૂર્વક પ્રભુમેં લગે હે. અથવા જહાંતક દેહાદીક અધ્યાસ છુટ નહિ જાય હે વહાંતક સર્વસ્વતા પ્રભુનમેં જબ હોય હે તબ દેહ ઓર દુનીયામેસેં પ્રેમ નીક્સ જાય હે દુનીયા વિષ સમાન કડુવિ ન લગે વહાંતક અન્યમે રાગ હે વહાંતક પ્રભુનમેં રાગ નહીં એકાંગી પ્રીતિ બીના દિવ્ય પ્રેમ પ્રાપ્ત નહીં હોય હે તાસું પ્રાણકી ન્યોછાવરી જબ પ્રભુમેં હોય તબ જીવનકે આધારરૂપ પ્રભુનકો સ્વરૂપ બને હે. યા સમય પ્રભુ પ્રેમકો અંકુર હદયમેં પ્રગટ હોય હે યહ અંકુરીત પ્રભુ પ્રેમકો કેસો સ્વભાવ હે સો હિલગકે પદોમેં અષ્ટ સખાને વર્ણન કીયો હે, સો અબ કહત હે
 
“હીલગન કઠીન હે યા મનકા ।। જાકે લીયે સુનો મેરી સજની લાજ ગઈ સબ તનકી ।।1।। લોક હસો પરલોકહી જાવો, ઓર આવો ફલ ગારી ! સો ક્યોં રહે તાહી હીનુ દેખે જો જાકો હીત કારી” ।।2।। ઓર કહ્યો હે; સબ ગોકુલકે લોક ચીકનીયા, મેરેભાએ ઘાસ-કરન દે લોગનકેં ઉપહાસ.” આગે કહત હે “મેરો મન અરૂવા ઢે ટાકો એકમેક કરી માન્યો” “કૃષ્ણ વિરહ ગોકુલકી વનીતા, ઘરહીમેં વનકીનો” ‘મેરોમન માધાંસો માન્યો, કહા કરેગો કોયરી” મીલુગી નીશાન બજાય રી” યા રીતસું ગોકુલમે ગ્રહ ગ્રહ પ્રીત, હિલગકી પેંઠ લગી હે તામેં સબ ગોપીજન બિક ગઈ. કેવલ પ્રભુ કોહી વ્હેગઈ તબહી પ્રભુકી પ્રાપ્તી ભઈ, ઓર ત્રિભંગી વર પાયો.. (મહાનુભાવ રસીકભક્ત નંદદાસજીને પંચમજરીમે કહ્યો હે કે “પ્રેમ એક એક ચિત્તસોં, એકહી સગ સમાય ગાંધીકો સોદા નહી, જન જન હાથ બીકાય.”
 
અનન્યતા બીના પ્રભુ પ્રેમ પ્રાપ્ત નહીં હોય સકે હે અનન્યતાકો દ્રષ્ટાંત કહત હે જો શ્રીમત પ્રભુચરણ વિપ્રયોગ સમય જબ ચંદ્રસરોવર બીરાજ રહે હતે, વા બીરીયાં શ્રી ગીરધરજી ઓર શ્રી ગોકુલનાથજી આપકે પાસ પધારે ઓર વિનતી કરી જો કાકાજી ! આપકું શ્યામ સ્વરૂપ નીકુંજ નાયક શ્રી ગોર્વધનધરણમેં આસરતી હે. ઓર યા સમય શ્રીજીકો આપકું વિયોગ હે સો દૂસરે શ્યામ સ્વરૂપ શ્રી મથુરેશજી, શ્રી દ્વારકાધીશજી, શ્રી ચંદ્રમાજી પ્રભુતિ સ્વરૂપ હે, તાકુ પધારાયકે આપ સેવન કરો. તબ શ્રીગુસાંઈજી આજ્ઞા કરતે ભયે જો “તુમ હમારે લીયે વીજાતીય હો !” આપને વીજાતીય કહે તાસું એસે નહી સમજનો કે શ્રીગીરધરજી ઓર શ્રીગોકુલનાથજી આપકે વીજાતી હોયગેં, પરન્તુ ભાવીકી પુષ્ટિ સૃષ્ટિકું અનન્યતાકો સ્વરૂપ દિખાયવેકે લીયે હી એસી આજ્ઞા આપને કરી હે ઓર શ્રીગુસાઈજી આપ દોનો ભૈયાનકું આજ્ઞા કરી જો “ગંગાજી જેસે પવિત્ર જલાશય યા ભૂમિ તલમેં હે, તોહુ ચાતક પક્ષી વે જલાશયોકો છોડકે એક સ્વાતી જલકી આશામે હી અપને જીવનકી આહુતી દે રહ્યો હે તેસે હમારે લીયે તો એક શ્રીગોર્વધનધરણહી સર્વસ્વ હે.
 
અબ પદ્મનાભદાસજી આગે કહત હે જો એસી તો અનેક પ્રકારકી પેંઠ લગત હે, તામેં તે મેને કછુક કહી હે. યહ સબ પેંઠકે ભીતર પ્રેમહી સમાય રહ્યો હે સો પ્રેમકો સ્વરૂપ ઉપર કહી આયે. સો ભક્તજન ઓર પ્રભુનમેં અનેક પ્રકારકી પેંઠ લગત હે તામેં પ્રેમ અંતરભૂત હે આદિ અંત મધ્યમેં પ્રેમહી વ્યવહાર હે. આગે કહત હે. “ઉપજી મીલનકી વ્રજ વૃંદનકી ભીર બહુત વર ઠોરે” સો પ્રભુનકો મીલવેકી મનમેં ચહના પ્રકટ ભઈ તાસું ભક્તનકે વૃન્દનકી ચારો ખાડીસું ભીર ભઈ એસે નીકુંજ દેશ વિષે ‘બજત દુંદભી વિષય રહિત સખી, કથા કંદરા સોરે” સો વહાં દુંદભી એસી બજ રહી હે જામે લૌકિક વિષય નહી હે અથવા અલૌકિક ભાવરસકો વિન ભક્તનમે દાન હોય. આશય યહ હે કે લૌકિક વિષય રહિત યહ લીલા નિર્દોષ હે.
 
અથવા જીતને ભક્તજન હે. સો સબ વિષય રહિત હે યાતેં ગોપીજનને કહ્યો હે “સંત્યજ્ય સર્વ વિષયાન્ તવ પાદ મૂલ પ્રાપ્તા” જબ એકાદશ ઈન્દ્રીયનકે લૌકિક સમગ્ર વિષયકો ત્યાગ હોય. તબ સાક્ષાત પ્રભુકે સ્વરૂપકો અનુભવ હોય શકે યાતેં ગોપીજન મહારાસમેં પધારે જબ કહી રહે હેઃ હે પ્રિય, હમને એકાદશ ઈન્દ્રિયનકે લૌકિક વિષયકું ત્યાગ કરકે સમસ્ત ઈન્દ્રિયનકે વિષય આપકો સ્વરૂપ બનાયો હે. તબ હમ આપકે ચરણકમલકે મૂકમેં પહોંચ શકે હે. યાતેં જહા તક લૌકિક વિષયકી ગંધમાત્રભી હે વહાંતક મહાન અલૌકિક પ્રભુ સ્વરૂપકો સાક્ષાત અનુભવ નહી હોય શકે. યા રૂપ દુદુભી બજ રહી હે. અથવા યહ જો લીલા હે ભક્તનકે સંગ, સો નિર્દોષ અપ્રાકૃત-અલૌકિક હે ઓર સ્વરૂપાનંદરૂપ યહ લીલા હે તાસું લૌકિક વિષયકી ગંધ રહીત હે. અલૌકિક લીલા વિષયકી દુંદુભી બજત હે.
 
“સખીકંદરા સારે” સો પરોક્ષ સબ ભક્તજન નીકુંજમેં પ્રભુનકી જો રસ કથા હે તાકો ગાન કરત હે આપકો ગુણાનુવાદ કરત હે ચારો ઓર અથવા અનેક નીકુંજોમાં યા પ્રકાર આપકી કથારસ સ્વરૂપાનંદ અનુભવકી ગાથા હે રહી હે આગે કહ્યો યહ મારગકી પ્રાપ્તિ કેસે હોય ? સો કોટીમેં વિરલ મહાનુભાવ પદ્મનાભદાસજી કહત હેઃ
 
“પ્રથમ હી જાય વસીય શ્રીવલ્લભપદ કુંજ નગરમેં માઈ, જીહી પરાગ પદ્મનાભાદિક નિધિ વૃદાવન પાઈ” સો પ્રથમ શ્રીવલ્લભકે ચરણકમલરૂપ નગરમેં બસે. તબ આપકે ચરણકમલકે પ્રતાપસે યહ મારગ મીલે ઓર ચરણકમલકો આશ્રય યેહી નગરમેં વસનો સોઈ હે સો પદ્મનાભદાસજી કહત હે, જો મોકું હું યહ ચરણકમલકી કૃપાતે વૃંદાવન વિધિરૂપ પ્રભુનકી પ્રાપ્તી ભઈ, તેસે સબ ભક્તજનોકું આપકી ચરણરજ કૃપાતેહી પ્રાપ્તી હે.

(અબ યહાંપર એક શંકા હે ય કે આપકે ચરણકમલકો આશ્રય કોન ભાંતીસો હોય ! ઓર આપકે ચરણકમલકો સ્વરૂપ જ્ઞાન વિના આશ્રય સિદ્ધ નહી હોય હે ઓર આપકે સાક્ષાત્સન્મનુષ્યાકાર સ્વરૂપકે ચરણકમલકો મેરે જેસે વિષય સાગરમે પતિત જીવનકો સંબંધ ઓર આશ્રય બહોત હી દુર્લભ હે. યહ સંદેહરૂપ દાવાનલકું કૃપાદ્રગકી પિયૂષ વર્ષા બીતા, કેસે બુજાયે જાય ? અબ ઉપરોક્ત સંદેહકી નીવ્રતીમેં આપકી કૃપાતે જો સ્ફુરિત હોય હે સો નિવેદન કીયો

ભગવાનકે તીન સ્વરૂપ હે આધિભૌતિક, આધ્યત્મિક, આધિદૈવિક આધિભૌતિક જગતરૂપ હે આધ્યાત્મિક અક્ષરરૂપ હે, ઓર આધિદૈવીક સાક્ષાત મૂર્તિમાન હે તેસે હી આપકે ચરણકમલ હું તી, પ્રકારકે (આધિભૌતિ, આધ્યત્મિક, આધિદૈવીક) હે. આધિભૌતિક ચરણકમલ શ્રીભાગવત રૂપ હે. આધ્યાત્મીક ચરણકમલ જ્ઞાન ભક્તિરૂપ હે, ઓર આધિદૈવીક ચરણકમલ સાક્ષાત હે તેસેહી શ્રીવલ્લભાધીશ કે ચરિત્રકો જામે સ્વતંત્ર રૂપતેં ગુણાનુવાદ હે એસે ગ્રંથ આપકે સ્વરૂપકો ધ્યાન (ચન્તવન, આપકે નામકો સ્મરણ, ઓર આપકે અંતરંગ અનન્ય ભાવવારે વલ્લભીયનકો સંગ, યહ સબ આપકે આધિભૌતિક ચરણરૂપ હે ઓર યાહીમેં સ્થિત રહેવેસું આપકે આધિભૌતિક ચરણકમલકો આશ્રય પ્રાપ્ત ભયો જાનીયે

અબ આધિભૌતિક ચરણકે આશ્રયસું અથવા યામેં સ્થિત રહેવેસું આપકે સ્વરૂપકો માહાત્મ્યજ્ઞાન ઓર આપકે સ્વરૂપમેં ભક્તિ (સ્નેહ) પ્રગટ હોય હે. યહ જ્ઞાન ઓર ભક્તિ મેં સ્થિત રહેનો સો આપકે આધ્યાત્મીક તરણકમલરૂપ હે. ઓર જ્ઞાન ભક્તિ તે આધ્યાત્મીક ચરણકમલકો આશ્રય પ્રાપ્ત ભયો જાનીયે સ્વરૂપ જ્ઞાન હે સો અનન્યતા ઓર સ્નેહકો રક્ષણ કરવે વારો હે વાસ્તવીક તો અનન્યતા બીના ભગવદ્ પ્રેમ આકુરીત હી નહી હોય હે ઓર અનન્યતા માહાત્મ્ય જ્ઞાન વિના સિદ્ધ નહી હોય હે. તાસું જીવકું પ્રભુકે ચરણકમલકો આશ્રય કરનો હી ઈષ્ટ હે 

ઓર જીનકું આપકે સ્વરૂપમેં સહજ અનુરાગ હે તાકુ જ્ઞાનકી અપેક્ષા નહી રહે હે ઓર સહજ સ્નેહ વારેકું પ્રાણાધાર પ્રભુ સ્વરૂપહી હોયવેસુ જેસે ડોરસો બંધ્યો ભયો પક્ષી સર્વત્ર વિચરકે અપને સ્થાનપેહી (જીનને બાંધ્યો હે ઈનકે પાસ) આય જાય હે, તેસે સહજ સ્નેહ વારેકો મન પ્રભુનકે સ્વરૂપમેં સહજ રૂપસો સ્થિત રહે. યા પ્રકાર આધ્યાત્મીક ચરણકમલકે આશ્રયતેં ભક્તિકી વૃદ્ધિ હોયગી. યહ ભક્તિ જબ વ્યસન અવસ્થાકો સ્વરૂપ ધારણ કરે હે તબ સર્વાત્નભાવકું સિદ્ધ કરે હે, ઓર આપકે સાક્ષાત દર્શન હોય હે. યહ સાક્ષાત સ્વરૂપકે ચરણકમલ હે સો આધિદૈવીક રૂપ હે યહ આધીદૈવીક ચરણકી એક પરાગ (રજ) કે સંબંધ હોત માત્ર લીલા સાગર ધારણ કરવેકી પાત્રતા (આધીદૈવીક સ્વરૂપકી પ્રાપ્તી) હોય જાય હે, ઓર લીલાધામમેં પ્રવેશ હોય હે)

 

 
copyright @ shrivallabhanugrah.com     Powered By: Kumbh Design Inc.