તાર્દશી ભક્તનકો સ્વરુપ
spacer
spacer

સંકલન : શ્રી વલ્લભ પાર્દપદ્મમિલિન્દ

શ્રી વિઠ્ઠલનાથ બસત જીય જાકે, તાકી રીત પ્રીત છબિ ન્યારી ।
પ્રફુલ્લીત વદન કાંતિ કરુણામય, નયનનમેં ઝલકે ગિરિધારી ।।1।।
ઉગ્ર સ્વભાવ પરમ પરમારથ, સ્વારથ લેશ નહિ સંસારી ।।
આનંદરુપ કરત એક છિનમેં, હરિ જુકી કથા કરત વિસ્તારી ।।2।।
મન વય કર્મ તાહીકો સંગ કીજે, પાઈયત વ્રજજન સુખકારી ।।
‘કૃષ્ણદાસ’ પ્રભુ રસિક શિરોમણિ, ગુણ નિધાન શ્રી ગોવર્ધન ધારી ।।3।।
 
યા કીર્તનમેં ભગદીયકે સ્વરુપકો વર્ણન કરત હે. ઓર જો ઉનકો સંગ કરે તાકો તત્કાલ આનંદરુપ કરે એસો સૂચિત ભાવ જતાયો હે. યાતેં એસે ભગવદીયકો સંગ કરવેકી આજ્ઞા શ્રી કૃષ્ણદાસજીકી હે. સો કહત હે :
 
ભાવાર્થ : શ્રી વિઠ્ઠલનાથ બસત જીય જાકે.... ઈતિ. જીવ ભગવદીયકે જીયમેં (અન્ત:કરણમેં) શ્રી વિઠ્ઠલનાથ જો નિ:સાધન જનકે હિત કરવે વારે બિરાજત હે ઉનકી રીત તથા પ્રીત અથવા છબિ કહીયે શોભા યે સબ ન્યારી હે. અથવા લોકાતીત હે, અથવા અલૌકિક હે. રીત હે સો દેહ ધર્મ હે, ઓર પ્રીત હે સો અન્ત:કરણકો ધર્મ હે. અર્થાત્ જહાં અન્ત;કરણકે ધર્મ હોય હે વહાં દેહકી ક્રિયા ભી વેસી હી હોત હે, એ બાત સર્વાનુભવ ગોચર હે, જેસે વ્યસની તથા હિંસક, અથવા પ્રપંચી ઓર દયાવાન આદિ કહકે ઈન સબનકી અન્ત:કરણ પૂર્વક ક્રીયા હોત હે. ઓર હું કહત હે-
 
પ્રફુલ્લીત વદન કાંતી કરુણામય –ઈતિ. પ્રફુલ્લીત યાને પ્રકર્ષ કરકે ફુલ રહયો હે મુખ કમલ જીનકો. પ્રફુલ્લીત એસે કહીવેસું મકરંદકો ભર સૂચિત કીયો. ઓર મકરંદકે ભરસો સુગંધ ભી સૂચિત હોત હે. જેસે લૌકિકમેં પદ્માવતી સ્ત્રીકે શરીરમેં કમલકી ગંધ હોતી હે એસો કામ શાસ્ત્રમેં વર્ણન હે, તેસે યહાં ભી સુગંધ સૂચિત હોત હે. વામેં ભી અલૌકિક સુગંધ હે. યાહી કારણસોં ભગવાન સદા ઉન ભગવદીયનકે નિકટ રહત હે, ઉનકે હદયકમલમેં સદૈવ નિવાસ કરત હે. ક્યોંકી કમલ પ્રિય ભગવાન હે. યા કારણસો ભ્રમરકી નાંઈ ઉનકો સંગ કરવેસો રસકી પ્રાપ્તિ હોયગી. ઓર કમલ પ્રફુલ્લીત હોત હે. યાતે પ્રથમ પ્રફુલ્લીત પદ કહયો. તાસોં રસકી પ્રાપ્તિકો દાન કરેંગે યે સૂચિત ભાવ જતાયો.
 
“ક્રાંતિ કરુણામય” કહિવેસું ઉનકે ભીતર કરુણામય સ્વરુપ બિરાજ રહે હે તાસોં બહાર ભી કાંતિ કરુણામય હી હે, એસે પંચાધ્યાયીમેં નંદદાસજીને કહયો હે : જીહી ભીતર જગમગાત નિરંતર કુંવર કન્હાઈ” અર્થાત્ પહેલે પ્રફુલ્લીત હોય કે પીછે કરુણા રસકો દાન કરેંગે યે સૂચિત ભાવ જતાયો. “નેનનમેં ઝલકે ગિરિધારી” કહીયે જિન્હે ગિરિરાજ ધારણ કર કે વ્રજભક્તનકો દુ:ખ મીટાયે કે સ્વરુપાસક્તિકો દાન કીયો હે. ઓર ભક્તનકે ભાવ કરકે ધૃર્ણાયમાન હે નેત્ર જીનકે, વેઈ ભગવાન અદ્રશ્ય રૂપસોં (ભાવાત્મક રૂપસોં) ઉનકે નેત્રમેં બિરાજ રહે હે. અથવા ભગવત કર તથા ભક્તિરસ ઉછલિત હોય રહ્યો હે, તાસોં વા રસ કો ક્યોં પચાય ન ગયે, એસી શંકામે કહત હે, જો દૈન્ય હોય કાપટ્ય ભાવકો ત્યાગ કરકે ઉનકો સંગ કરવે આવે તાકું ભગવદરસ દાન કરવેમેં આતુર હોય નેત્ર ઉમંગ રહે હે, તાસો નેત્ર ઝલકે હે યે સૂચિત ભાવ જતાયો.
 
શંકા-ઉપર કહે જો ભગવદીયકો પ્રકાર કભી કભી હોતો હોયગો ? એસી શંકામેં ઉનકો સ્વભાનીક ધર્મ કહત હે.
 
‘ઉગ્ર સ્વભાવ પરમ પરમારથ’-ઈતિ. ઉગ્ર હે સ્વભાવ જીનકો, ઓર પરમ પરમારથ કહે. યે પરાત્પર અર્થકો દેયવેવારે યેઈ હે. યાહીતેં સંસાર-પ્રપંચકો લેશ માત્ર નહી હે. અર્થાત્ પ્રપંચકી ગંધ ભી નહી હે જીનમેં એસે હે.
 
શંકા-એસે મહાત્માકો તો શાંત સ્વભાવ ચહિંયે ઓર યહાં તો એસે ભક્તકો ઉગ્ર સ્વભાવ હોય હે..... સો કહા કારણસે વર્ણન કીનો ? એસી શંકામેં કહત હે જો ઈનકો સંગ કરે તાકે પ્રપંચાદિક અનેક પ્રતિબંધક હે-જો ઉદવેગ ભોગ, પ્રતિબંધ યે જો બાધક હે તાકો તત્કાલ નાશ કરવે કે લિયે ઉગ્ર હે સ્વભાવ જીનકો. અર્થાત્ રૌદ્ર રસ કરકે પ્રપંચસો છોડાય કે ઓર કરૂણા રસ કરકે અર્થ પુરૂષાર્થ સિદ્ધ કરે હે યે સૂચિત ભાવ જતાયો. ઓર ભી કહત હે-જબ અર્થ પુરૂષાર્થ દાન કરે તબ વાસો જો હોત હે તાકે લક્ષણ કહત હે :
 
આનંદરૂપ કરત એક છિનમેં-ઈતિ. સો ક્ષણ માત્રમેં આનંદ રૂપ કરે. અર્થાત્ કદાપિ કાલતે નાશ નહી હોય એસે આનંદકો દાન કરે. તા દાન કરનેકો પ્રકાર કહત હે. હરિ, જો દુ:ખ કે હર્તા ભગવાન, ઉનકી ગોપીકાનતે વર્ણિત ષટ ગુણ યુક્ત કથા જો અમૃત રૂપ હે તાકો વિસ્તાર અનેક પ્રકારકે ગદ્ય પદ્યાદિકનતે કહીકે એક ક્ષણમેં આનંદરૂપ કરત હે. અબ સંગ કોન પ્રકાર કરનો તાકો કહત હે :
 
‘મન-વચ કર્મ તાહિકો સંગ કિજે’ ઈતિ । યહાં દાસ ધર્મ સિદ્ધ હોયવેકે લીયે તીન કારણ મુખ્ય હે. તાસો ઉન તીન પ્રકારસો સંગ કરનો એસે કહત હે, મન-વાણી ઓર કર્મ. ભગવાન કથા રૂપ જો ઉનકે વચન તાકું આદરસો શ્રવણ કરકે ધારણ કરનો. જબ વર્ણન કરે તબ તાહીકો આદરસો શ્રવણ કરનો. અર્થાત્ જબ ભગવદ્ માહાત્મરૂપ કથા સુનવેસો જ્ઞાનકો ઉદય હોય તબ સંસારસો મન હટકે ભગવાનમેં લગે. જબ મન લગે તબ પ્રેમ ઉત્પન્ન હોય, ઓર જબ પ્રેમ ઉત્પન્ન હોય તબ ભગવદ્ સેવામેં આસક્તિ બઢે. ઓર એસોઈ સંગ સર્વકાલ રહે તો પ્રભુનમેં વ્યસન સિદ્ધ હોય. ઓર જબ વ્યસન સિદ્ધ હોય તબ વાહી સમય કૃતાર્થ ભયો જાનીયે. એસી ભક્તિમાર્ગીય પરિપાટી હે. યા કારણસોં મન-વચ-કર્મ કરકે ભગવદીયકો સદા સંગ અવશ્ય કરવેકી આજ્ઞા હે.
 
ઓર પૂર્ણ ભગવદીય અપને આનંદમેં મગ્ન રહત હે, તબ ઉનકો સંગ મન કરકે કરે તબ પૂર્ણ ભગવદીય અપને મનકું ભગવાનસોં ઈતને કાલ તાંઈ જુદો કરકે સંગ કરવેવારેકે મનમેં મન લગાવે હે. ક્યો. જો પરસ્પર મન લગાયે બિના કાર્ય સિદ્ધ હોય નહી. ઓર મન જો ઉનકે આધિન રહ્યો તો મનકો ધર્મતો સંકલ્પ વિકલ્પ કરવેકો હે. ઓર જહાં, સંકલ્પ વિકલ્પ હે તહાં પૂર્ણત્વકો અભાવ હે. અથવા મનકી ગણના ઈન્દ્રિયનમેં મુખ્ય હે તાસો મનકે સંગસો તો ઈન્દ્રિયજન્ય સંગ ભયો, ફિર મનકો સંગ કરવેસો ભગવદીયમેં ગૌણત્વ સંપાદનકો આરોપ હોય, ઓર જહાં ગૌણત્વ ભયો તહાં વ્યસનાદિક સિદ્ધિકો અભાવ ભયો, તબ એસે ભગવદીયકે સંગસો મુખ્ય ફલ કેસે સંપાદન હોયગો ? એસી શંકામેં કહત હે.
 
જહાં પૂર્ણતા હે વે અપને આનંદમેં મગ્ન રહત હે. ઇનકું દેહાનુસંધાન ન રહે યહ કહેનો સત્ય હે. પરંતુ જબ ભગવાનહી લીલાધામસે વિછુરે દૈવી જીવ પર કરૂણા રસકો પ્રકટ કરવેકે લીયે એસે પૂર્ણ ભગવદીયકો દેહાનુસંધાનમેં સચેંત કરકે, ઔર ગૌણત્વ સંપાદન કરકે સંસારભક્ત જો જીવ હે ઉંનકું બોધ કરાયવેકે લીયે પ્રેરણા કરત હે. સો કાહેતે ? જો ભક્તમેં પૂર્ણ ભગવદીય કે સંગ બિના ભગવદ્ પ્રાપ્તિ હોયવેકી નહી. યા કારણસો ઉનકું ગૌણત્વ સંપાદન કરત હે. ફિર ઉનકે દ્વારા અનેક જીવનકે કાર્ય સિદ્ધ કરકે પાછે ફિર ઇનકું પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરાયકે ભગવાન આપ જેસે કર લેત હે. યે ભક્તિમાર્ગીય પરિપાટી રાખવેકે લીયે યે કાર્ય સબ ભગવાનહી કરત હે. યા કારણસો ભગવદીયકો સંગ મન-વાણી-કર્મ કરકે અવશ્ય કરનો ચહિયે યેહી અર્થ હે. અબ સંગકો ફલ કહતે હે.
 
“પાઈયત વ્રજજન સુખકારી” –ઈતિ વ્રજભક્ત જો હે ઉનકે સુખ દેયવેવારે અથવા સુખકારી જો સુખકી સીમા સો પ્રાપ્ત હોય, અર્થાત્ જહાં દુ:ખકો લેશમાત્ર નહી એસે સુખ દેયવેવારે જો સદાનંદરૂપ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ તીનકી પ્રાપ્તિ હોય. “પાઈયત” કહેવેસો વિના સાધનસો પ્રાપ્ત હોય તિનકે ચાર વિશેષણ કરકે વર્ણન કરત હે.
 
‘કૃષ્ણદાસ પ્રભુ રસિક મુકુટ મણિ” ઈતિ. કૃષ્ણ જો સદાનંદ (1) “પ્રભુ” કહીયે સર્વ સામર્થ્યવાન, “રસિક” કહીયે ભગવદ રસકે પાન કરવેવારે જો હે ઉનકે શિરોમણિ અથવા મુકુટમણિ (2) ઓર “ગુણનિધાન” કહિયે ષટગુણ જો ઐશ્વર્યાદિ કરકે સમ્પન્ન, (3) ઓર “ગિરિધારી” કહીયે શ્રી ગિરિરાજ ધારણ કરવેવારે (4) એસે ભગવાનકે જો દાસ હે તિનકી દાસત્વતા પ્રાપ્ત હોય. એસે ચાર વિશેષણસે ચારી પુરૂષાર્થકે દાનકો સુચિત ભાવ દિખાયો. સો કહત હે :
 
કૃષ્ણ જો સદાનંદ ભગવાનકો દાસત્વ કરનો યહ ધર્મ પુરૂષાર્થ. ઓર પ્રભુ કહીયે સર્વ સામર્થ્યવાન ભગવાન રસિકનકે શિરોમણિ વોહી અર્થ સંપાદન કરનો યે અર્થ પુરૂષાર્થ ઓર ષટ ગુણ સમ્પન્ન જો ભગવાન ઉનહીકે મિલવેકી તીવ્ર ઈચ્છા કરની યહુ કામ પુરૂષાર્થ. ઓર જીન ભગવાનને શ્રી ગિરિરાજ ધારણ કરકે વ્રજભક્તનકો દુ:ખ મીટાય, સુખદાન કર્યો ઉનહીકે નિશ્ચે હોય જાનો યે મોક્ષ પુરૂષાર્થ. એસે ચાર પુરૂષાર્થ કે સુચિત ભાવ જતાયો. યે સબ ભગવદીયકે સંગસોહી પ્રાપ્ત હોત હે. સ્વત:મીલને કઠીન હે. યા કારણસો અન્ય કે સંગકો ત્યાગ કરકે મન-વચ-કર્મ સો ભગવદીયકો સંગ અનન્ય હોયકે કરવેકી કૃષ્ણદાસજી આજ્ઞા કરત હે. યાતે જો મુમુક્ષ હે વેહી યહ આજ્ઞાકે પાલનીય હે એસો ભાવ હે.

 

 
copyright @ shrivallabhanugrah.com     Powered By: Kumbh Design Inc.