મહાનુભાવ શ્રીપદ્મનાભદાસજીના પદનો ભાવાનુવાદ
spacer
spacer

સંકલન : શ્રીવલ્લભપાદપદ્મમિલિન્દ

(રાગ : ગોરી)
 
શ્રી લક્ષ્મણ ગૃહ આજ વધાઈ ।
વૃન્દાવન ભૂષન સુખ પ્રકટિત,
વ્રજલીલા સમ્પત્તિ સુખદાઈ ।।1।।
પ્રચૂર ભાવજ્ઞ ભૂતલ રસિકનકે,
મૃદુ (મધુર) મૂરતિ જીનકે હિત આઈ ।
ભાવ વિભુ લીયે અંગ અંગ રંગ રંગ,
મેહ દેહ ભૂષન દ્યુતિ,
ઘન તડિત દિવ દરસાઈ ।।2।।
સહજ સ્વભાવ સકલ વ્રજ કેલિ ઘટા ગહરાઈ ।
વરસત પ્રેમ મેહ વ્રજવાસી,
દુરિ દુરિ દરશ પરસ સદ્રશ સ્વભાવતે,
‘‘પદ્મનાભ’’ બલૈયા જાઈ ।।3।।
 
યા કીર્તનમેં શ્રીમહાપ્રભુજી પ્રગટ હોય કે દૈવી જીવનકે અર્થ ભગવદ ભાવકી રસ વૃષ્ટિ કરીકે પ્રેમાંકુર ઉત્પન્ન કરત હે, એસો વર્ણન હે.
 
ભાવાર્થ : ‘‘શ્રી લક્ષ્મણ ગૃહ આજ વધાઈ’’ શ્રી લક્ષમણ ભટજીકે ગૃહમેં આજ – વર્તમાન કાલમેં વધાઈ હે. કહા કારણસો વધાઈ હે ? તહાં કહત હે – વૃન્દાવનકે ભૂષણ સુખરૂપ, તથા વ્રજલીલાકી રસરૂપ સમ્પત્તિ ભગવાનકી જો નાના પ્રકારકી લીલા હે તા કરિકે સુખદાઈ જો ધર્મી સાક્ષાત ભગવાન-પૂર્ણ પુરુષોત્તમ સો શ્રીમહાપ્રભુજી રૂપસોં પ્રકટે હે. ‘‘પ્રચૂર ભાવજ્ઞ’’ કહેવેસું પ્રચૂર જો અત્યંત ગહેરે ભગવદ્ ભાવકે જાનવેવારે, તથા ભગવદ્ રસકે રસિક એસે દૈવી જીવ ભૂતલ પર ચારો તરફ ફેલે ભયે હે ઉનકે હિત, ઉનકો ભગવદ્ રસકી પ્રાપ્તિ કરાયવેકે લીયે ધર્મી ભગવાનકે મુખારવિંદકી મધુર મૂર્તિ જો શ્રી મહાપ્રભુજી હે સો ભૂતલ પર પધારે હે. તામેં ભી ‘‘ભાવ વિભુ’’ કહેવેતે વિશેષ કરીકે (અગણિત) સુખભાવ પ્રાપ્ત હોત હે જીનતે (‘‘વિભુ‘‘ શબ્દ દેશ કાલકી સીમા રહિતકો બોધક હે. યાતે અગણિત સુખભાવ – દિવ્ય મધુર પ્રેમભાવ પ્રાપ્ત હોત હે જીનતે સો ભાવ-વિભુ) અર્થાત્ વિશેષ કરીકે ભાવીત હોત હે જીનતે, એસી રસરૂપ દિવ્ય સમ્પત્તિ સંગ લેકે યહ મધુર મૂર્તિ ભૂતલ આઈ હે. (વિશેષ કરકે ભાવીત હોત હે જીનતે’’ યા કથનતે અગણિત મધુર પ્રેમકી જાગૃતિ હોત હે જીનતે) યહાં ‘‘સમ્પત્તિ’’ કું દોય બેર કહેવેસું પ્રથમ તો વ્રજકી સંપૂર્ણ સમ્પત્તિરૂપ આપશ્રી મહાપ્રભુજી હે. ઓર ફીર ભગવદ્ ભાવકી સમ્પત્તિ ભી સાથમેં હે યાતે સમ્પત્તિ એસે દોય બેર કહે, સો પ્રથક પ્રથક કહે હે.
 
(‘‘વ્રજકી સમ્પત્તિ’’ કહેવેસું નિત્ય લીલા ધામસ્થ નિત્ય સિદ્ધા-ભાવકો પ્રાપ્ત વૃન્દાવનસ્થ અનંત શ્રીસ્વામિનીજી, ઓર ‘‘ભગવદભાવકી સમ્પત્તિ’’ કહેવેસું અનંત સ્વામિનીજીકે ભાવાત્મક ધર્મી ભગવાન, એસે ઉભય રસ સમ્પત્તિકું સાથમેં લેકે આપશ્રી ભૂતલ પ્રાદુર્ભુત ભયે હે. અર્થાત્ ઉપરોક્ત ઉભય અનંત યુગલોકી રસ સમ્પત્તિ સું આપ પૂર્વસુંહી સ્વતઃ સિદ્ધ હે. વાતે ‘‘પુર્ણાનંદ-પુર્ણકામ’’ આપકે નામ હે. અર્થાત્ ‘સૌન્દર્ય પદ્ય’ કે શ્લોકાનુસાર અનંત યુગલોકી સૌન્દર્ય સમ્પત્તિ, તથા ‘‘નમામિ હૃદયે શેષે લીલા ક્ષીરબ્ધિ સાયિનમ્’ શ્લોકાસારકી સમ્પત્તિ, તથા રાસાદિ ‘‘લીલામૃત જલધિ ભરાક્રાંત સર્વોપિ શશ્વત્’’ રાસાદિ લીલામૃતકે અનેક સમુદ્રરૂપ સમ્પત્તિસું આપશ્રી મહાપ્રભુજી સ્વતઃ સિદ્ધ હે એસી સમ્પત્તિ સાથમેં લે કે આપ ભૂતલ પ્રાદુર્ભૂત ભયે હે)
 
અબ જો સમ્પત્તિ સંગમે હે તા કરી આપ કે શ્રીઅંગ કી શોભાકો વર્ણન કરત હે.
‘‘અંગ અંગ રંગ રંગ’’ ઇતિ. આપ કે પ્રત્યેક અંગ જો હે અર્થાત્ નખ શિખાંત આપકો સ્વરૂપ ભગવદ્ લીલાકે અનેક રંગ કરી શોભિત વ્હે રહ્યો હે.
 
(અપ્રાકૃતાખિલા કલ્પભૂષિતઃ, ત્રિલોકી ભૂષણં, સહજસુન્દર, યહ નામાનુસાર આપશ્રીકો સ્વરૂપ સ્વતઃ શોભનીય હે. અર્થાત્ ‘‘નિત્યલીલા-નિત્યનૌતન શ્રુતિ ન પામે પાર’’ રસોવૈસઃ યુગલ સ્વરૂપકી અનંત પ્રકારકી જો રહસ્ય લીલા હે તા લીલા કે સાર ભાવરૂપ રંગ કરી જીનકે અંગ અંગ – રોમ રોમ શોભિત હે. એસે શ્રી મહાપ્રભુજી હે. અથવા પ્રેમામૃત રસાયન ગ્રંથમેં ‘‘નવીન મધુર સ્નેહ’’ એસો નામ હે તાકો સ્વારસ્ય પ્રિયા-પ્રીતમ દોઉ મધુર સ્નેહકે સમુદ્રરૂપ હે તામે તે પ્રતિક્ષણ નવીન-નવીન મધુર સ્નેહકે તરંગ ઉઠત હે. એસે અનંત યુગલ કે મધુર સ્નેહ કે રંગ કરી શ્રી મહાપ્રભુજીકે પ્રત્યેક અંગ શોભિત હોય રહે હે.)
 
અબ આપ કો શ્રીઅંગ શોભિત હે તાકી ઉપમા કો કહત હે. – ‘‘મેહ દેહ ભૂષન દ્યુતિ’’ ઇતિ. ભગવાન ઓર વ્રજભક્તનકી રસ સમ્પત્તિરૂપ ભાવ, અથવા યુગલ સ્વરૂપકો નવીન મધુર સ્નેહ સમ્પત્તિરૂપ ભાવ સો મેહરૂપ-ઘનરૂપ બાદર જેસે વર્ષા કરત હોય તેસો પ્રકાશમાન આપકે ઘનશ્યામ શ્રી અંગમેં ભૂષણ જેસો શોભિત હોય રહ્યો હે. સો અંગકો પ્રકાશ દામિની સહિત જેસે મેઘ દરશાઈ દેત હે. તેસે ભાવ કે ભૂષન મેહ જેસે ઘનશ્યામ સુન્દર પ્રકાશમાન શ્રી અંગ અંગમેં રંગરૂપ દરશ રહ્યો હે.
 
અબ વહ મધુર સ્નેહભાવ રૂપ મેહકી વૃષ્ટિ કરની હે, યાતે ઘટા ઉમડી હે તાકું કહત હે :
 
‘‘સહજ સ્વભાવ સકલ વ્રજ કેલિ ઘટા ગહેરાઈ.’’ ઇતિ. નવીન નવીન મધુર સ્નેહકી નિરંતર લીલા પરિકરમેં વૃષ્ટિ કરની એસો જો આપકો સહજ સ્વભાવ હે. ઓર એસે સ્વભાવતે વ્રજકી જો લીલા હે સોઈ યહાં ઘટા ગહેરાઈ રહી હે.
અબ વામેં તે મધુર સ્નેહભાવરૂપ મેહ બરસત હે તાકું કહત હે :
 
‘‘બરસત પ્રેમ મેહ વ્રજવાસી દુરિ દુરિ’’ ઇતિ. વા લીલાસ્થલમેં સમસ્ત ગોપીજન ભગવાનકો દુરિ દુરિ તે (છીપ છીપ કે) દર્શન તથા પરસ કરત હે, તા સમય કો જો મધુર સ્નેહભાવ હે સો યહાં બરસત હે. અર્થાત્ ભગવાનકે જન્મ સમય અન્ય પતિકા ગોપીજન શ્રી માતૃચરણ યશોદાજીકો ભય માનકે ભગવાનકે છીપ છીપકે દર્શન તથા સ્પર્શ કરત હે, તા સમયકો જો ભગવાનમેં લગતો પ્રેમ સો અંકુરિત ભાવ વારો હે સો અંકુરીત પ્રેમભાવ યહાં શ્રીમહાપ્રભુજીકે સ્વરૂપમેં તે મેહરૂપ સો વરસત હે. ક્યોં કે દૈવી જીવોનકું ભી વાહી પ્રેમભાવકે અંકુર ઉનકે હૃદયમેં પ્રકટ કરને હે. તાસો ‘‘બરસત મેહ પ્રેમ’’ એસે કહ્યો. યામે યહ જતાયો જેસે મેહ પૃથ્વી ઉપર જબ વરસત હે તબ સર્વત્ર બીજમેં તે અંકુર ઉત્પન્ન હોત હે. તેસે યહાં ભી જબ આપ પ્રેમભાવકી વૃષ્ટિ કરત હે તબહી દૈવી જીવનકે હૃદયમેં સંપૂર્ણ ભગવદ લીલાકે પ્રેમાંકુર પ્રકટ હોત હે. યાતે ‘‘સદ્રશ’’ એસે કહ્યો. યા પ્રકાર શ્રીમહાપ્રભુજીકો એસો વિલક્ષણ પ્રભાવ હે. અર્થાત ઉપર વર્ણન કીનો એસે પ્રેમભાવકો પ્રકર્ષ કરકે દૈવી જીવનકું આપ દાન કરત હે એસે સામર્થ્ય વારે આપ હે. અથવા મહોદાર ચરિત્ર વારે શ્રીમહાપ્રભુજીકો મેં બલિ બલિ જાઉ હું એસો વર્ણન કીનો યહ પદકો ભાવ.
 
(‘‘સાનિધ્ય માત્ર દત્ત શ્રીકૃષ્ણ પ્રેમા’’ ઓર ‘‘કૃપા દગ વૃષ્ટિ સંહૃષ્ટ દાસદાસી પ્રિય.’’ યહ નામાનુસાર અખિલ લીલા સૃષ્ટિમેં મધુર પ્રેમભાવકો દાતૃત્વ આપ શ્રીમહાપ્રભુજી કો હી હે. એસે અચિન્ત્ય પ્રભાવ વારે, મહા ઉદાર ચરિત્રવારે ઓર દિવ્ય મધુર સ્નેહકી અસીમ સમ્પત્તિવારે અપને-નિજનાથપે શ્રીપદ્મનાભદાસજી ન્યોછાવર હોય જાય હે. અથવા અસીમ મધુર સ્નેહ સ્વરૂપકે ગુણગાન કરત કરત પ્રચુર સ્નેહ ભાવકો પૂર શ્રીપદ્મનાભદાસજી કે હૃદયમેં પ્રકટ હોય ગયો. યા ભાવકે ભરતે કહ્યો : ‘‘પદ્મનાભ બલૈયા જાઈ.’’
 
નોંધ : આ પદની પ્રત્યેક પંક્તિના પ્રત્યેક પદો (શબ્દો)માં ખુબ નિગુઢ રહસ્ય ભાવો ભરેલા છે. તે પ્રત્યેક પદોનો ભાવ પ્રક્ટ કરવામાં ખુબ વિસ્તાર થાય તેમ છે, તેથી સૂક્ષ્મ ભાવનો જ આ લેખમાં પ્રકાશ કર્યો છે. શ્રી વલ્લભ મહાસિંધુના તરંગોની સીમીતતા ક્યાં ? મહતસૌભાગ્ય પ્રાપ્ત મહાનુભાવ શ્રીપદ્મનાભદાસજીનું મન રૂપી મીન આ મધુર પ્રેમમાં, મહાસિન્ધુમાં મજ્જન ઉન્મજ્જન કરી રહ્યું છે.

 

 
copyright @ shrivallabhanugrah.com     Powered By: Kumbh Design Inc.